කලකට පෙර මම බටහිර කසාක්ස්තානයේ ‘තෙංගීස්’ තෙල් නිධිය ආසන්න වැඩබිමක සේවය කරන්න ගිය ගමන ගැන පසුගිය ලිපියෙන් කතා කළෙමි. කසාක්ස්තානයේ ගිනිකොනදිග ප්රදේශයේ පිහිටි ‘අල්මටි’ නගරයේ සිට බටහිර කෙළවරේ පිහිටි ‘අතිරෝ’ නගරය දක්වා මහා ස්ටෙප් තණබිම් මැදින් කිලෝමීටර් දෙදහසකට වැඩි දුරක් පියඹා එද්දී, මට විමසා බලන්නට මඟහැරී ගිය වැදගත් යමක් ගැන අපේ පරිපාලන නිලධාරියා පසුව මතක් කර දුන්නේය. ඔහු මගේ ආහාර වේල ගැන ඉතා සැලකිලිමත් වූ කෙනෙකි.
“ඔයාගෙ යාළුවා සමන්ට නම් මාළු නැතිව බෑ. ඒත් මේ කඳවුරට නැවුම් මාළු ලැබෙන්න අමාරුයි,” ඔහු කීවේ මෘදු සිනාවකිනි.
ඇත්ත නේන්නම්. අපේ සමන් කැන්ටිමට ගොස් නිතරම “බලික් වර්මා?” කියා අසන අයුරු මට එවිට සිහිපත් විය. එහි අර්ථය ‘මාළු තිබෙනවාද?’ යන්නයි. තුර්කි භාෂා පවුලට අයත් බොහෝ මධ්යම ආසියානු භාෂාවල ‘බලික්’ යන වදන මාළුවා හැඳින්වීමට යොදා ගනී.
පරිපාලන නිලධාරියා සුසුමක් හෙළා මෙසේද පැවසීය:
“කැස්පියන් මුහුද තිබුණත්, ධීවරයෝ හිටියත් තෙංගීස් පැත්තට මාළු ලැබෙන්නෙ අඩුවෙන්. ඉස්සර මම හිටියේ ‘අරාල් මුහුද’ පැත්තේ. එහෙ නම් ගජරාමෙට ධීවර කර්මාන්තය කෙරුණා. දැන් බලන්න ඒ මුහුදට වෙලා තියෙන දේ...”
කලකට පෙර මුළු ශ්රී ලංකාවේම භූමි ප්රමාණයට ආසන්න වශයෙන් සමාන වූ ‘අරාල් මුහුද’ නම් මහා ජල කලාපය ඒ වන විට විශාල වශයෙන් සිඳී ගොස් ඇති බව අසා මම කම්පා වීමි. එවිට මට හැඟුණේ තෙංගීස් තෙල් නිධියේ ඉංජිනේරු කතා ලියන්නට පෙර, අරාල් මුහුදේ පාරිසරික ඛේදවාචකය ගැනත්, ඒ මුහුදට යළි ජීවය දීමට දරනු ලබන ඉංජිනේරුමය උත්සාහයන් ගැනත් මුලින්ම ලියා තැබීම සුදුසු බවය.
‘අරාල් මුහුද’ යනු සිතියමක තිබූ නමක් පමණක් නොවේ. එය දූපත් දහසකට අධික සංඛ්යාවකින් පිරී තිබූ නිසා ‘දූපත් මුහුද’ ලෙස ද හැඳින්විණි. 1960 දශකය වන තෙක් එය කසාක්ස්තානයටත්, උස්බෙකිස්තානයටත් සමුද්රීය පරිසරයක ආස්වාදය ගෙන දුන් මහා ජල කඳක් විය.
කසාක්ස්තාන පාර්ශ්වයේ ‘අරල්ස්ක්’ වැනි නගර කාර්යබහුල වරාය විය. එතැන් සිට සෝවියට් දේශයේ විවිධ ප්රදේශ කරා ටින් කළ මාළු ප්රවාහනය කෙරිණි. දැන් ඒ මුහුද කුඩා විලක් දක්වා පසුබැස ගොස් තිබුණද, පැරණි වරායවල දොඹකර තවමත් අහස දෙස බලා සිටින්නේ මියගිය යුගයක මතක සටහන් ලෙසිනි. ඇටසැකිලි වූ නැව් හා මුහුදු යාත්රා දැන් කාන්තාරයක් වී ඇති මුහුදු වෙරළේ තුෂ්ණීම්භූතව දිරා යමින් තිබේ.
දකුණු අරාල් කලාපයේ පිහිටි ‘මොයිනැක්’ වරායද එදා සෝවියට් දේශයේ විශාලතම මාළු ටින් කරන කර්මාන්තශාලාවලට නිවහන විය. දහස් ගණන් මිනිස්සු මුහුදේ සුවඳ සමඟ ජීවත් වූහ. අද එහි ඉතිරිව ඇත්තේ ‘නැව් සුසාන භූමියක්’ පමණි. වැලි කඳු මත දිරාපත් වන යකඩ නැව්, මිනිසාගේ අදූරදර්ශී සංවර්ධන තීරණවලට නිහඬ සාක්ෂි දරයි. ඒ කතාව පසුපස ඇත්තේ පසුගිය සියවසේ සිදු වූ දැවැන්තම පාරිසරික විනාශවලින් එකකි.
1960 දශකයේදී සෝවියට් පාලනය මධ්යම ආසියාවේ කාන්තාර ‘සුදු රත්රන්’ හෙවත් කපු වගාවෙන් පිරවීමේ මහා සංවර්ධන සැලැස්මක් ආරම්භ කළේය. ඒ සඳහා අරාල් මුහුද පෝෂණය කළ ‘අමුදර්යා’ සහ ‘සර්දර්යා’ යන මහා ගංගා දෙකේ ජලය අතිවිශාල වාරිමාර්ග පද්ධති වෙත හරවනු ලැබීය. මුලදී එය ආර්ථික ජයග්රහණයක් සේ පෙනිණි. නිසරු ස්ටෙප් බිම් සරුසාර කපු වගා යායවල් බවට පත් විය. මධ්යම ආසියාව ලොව විශාලතම කපු නිෂ්පාදන කලාපයක් බවට පත් විය.
එහෙත් ස්වභාවධර්මය වෙනත් ආකාරයේ ගණන් තැබීමක් කරමින් සිටියේය. මුහුදට ගලා එන ජල ප්රමාණය අඩු වීමත් සමඟ අරාල් මුහුද කෙමෙන් කෙමෙන් සිඳී ගියේය. දශක කිහිපයක් තුළ එහි ලවණතාව ඉහළ ගොස්, මත්ස්ය පද්ධතිය මුළුමනින්ම බිඳ වැටිණි. ධීවර කර්මාන්තය අතුරුදන් විය. වරාය නගර වැලි කාන්තාර මධ්යයේ තනි විය. අද ඒ වියළී ගිය මුහුදු පතුල ‘අරල්කුම්’ නම් නව කාන්තාරයක් ලෝක සිතියමට එක් කළේය. මුහුදු පතුලේ තැන්පත් වූ ලුණු සහ විෂ රසායන ද්රව්ය සුළඟ සමඟ වාතයට මුසු වෙමින් මිනිස් සෞඛ්යයට අතිශය අහිතකර බලපෑම් කළේය.
මා මුලින්ම කසාක්ස්තානයට ගිය කාලයේ අරාල් මුහුදේ උතුරු කොටස රැක ගැනීමට ඇරඹූ විශාල ඉංජිනේරුමය ව්යාපෘතියක් අවසන් වී තිබිණි. ඒ, ‘කොක්-අරාල්’ වේල්ලයි. ලෝක බැංකුවේ සහය ඇතිව 2005 දී ඉදි කරන ලද මේ වේල්ල මඟින් සර්දර්යා ගංගාවේ ජලය රඳවා තබා ගෙන උතුරු අරාල් මුහුදේ ජල මට්ටම යම් ප්රමාණයකින් ඉහළ නැංවීමට හැකි විය. එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස සීමිත වශයෙන් ධීවර කර්මාන්තය යළි පණ ලැබූ බව සඳහන් වේ. සමහර ගම්මානවලට නැවත ජීවිතය ලැබී ඇත.
එහෙත් විද්යාඥයන් පවසන්නේ පැරණි අරාල් මුහුද යළි කිසිදා මුල් තත්ත්වයට පත් නොවන බවයි. ඒ සඳහා හේතු ගණනාවක් තිබේ. පළමුව: දශක ගණනාවක් තිස්සේ වියළී ගිය පාරිසරික පද්ධතිය සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් වී ඇත. දෙවනුව: අමුදර්යා සහ සර්දර්යා ගංගා දැන් රටවල් කිහිපයක කෘෂිකාර්මික හා බලශක්ති අවශ්යතා සඳහා සම්පූර්ණයෙන්ම භාවිත වන බැවින් ඒ ජලය යළි මුහුදට මුදා හැරීම දේශපාලනිකව සහ ආර්ථිකව අතිශය දුෂ්කරය. තෙවනුව: දේශගුණික විපර්යාස ඇතුළු සාධක හේතුවෙන් මධ්යම ආසියාවේ උෂ්ණත්වය ඉහළ යමින් පවතී. හිම කඳු දිය වීමේ රටා වෙනස් වෙමින් පවතින අතර, අරාල් මුහුද වැනි මහා ජල කලාපයක් අහිමි වීම නිසා ප්රදේශයේ ස්වාභාවික දේශගුණ පාලන හැකියාවද බිඳ වැටී ඇත.
තෙංගීස් කඳවුරේ සේවය කළ කාලයේ සති අන්තවල අප විනෝදය සඳහා ගියේ කැස්පියන් මුහුදු වෙරළටය. එය ලොව අද්විතීය පාරිසරික කලාපයකි. එහෙත් දේශගුණික විපර්යාස ඇතුළු සාධක හේතුවෙන් කැස්පියන් මුහුද පවා මේ වන විට යම් යම් වෙනස්කම් පෙන්වන බව වාර්තා වෙයි.
එදා අපේ සගයා සමන් ‘බලික්’ සොයා කැන්ටිමේ කළ අරගලය අද මට වෙනස් අර්ථයක් ගෙන දෙයි. එය සැබවින්ම මිනිසාගේ දියුණුව සහ ස්වභාවධර්මයේ පැවැත්ම අතර පවතින අරගලයේ කුඩා සෙවණැල්ලකි.
සමහර ඉංජිනේරු ක්රියාවලි විස්කම් විසිතුරු සේ පෙනුණද අරාල් මුහුදට පණ දීමේ ව්යාපෘතිය වැරදි නිවැරදි කිරීමට දරන ඉංජිනේරුමය උත්සාහයක් පමණි. කොක් අරාල් වේල්ල වැනි ව්යාපෘති බලාපොරොත්තුවේ සලකුණුය. එහි දෙවැනි පියවර පිළිබඳ ශක්යතා අධ්යයන කටයුතු 2025 වසරේදී ඇරඹිණි. මේ කොයි හැටි වුණත්, මධ්යම ආසියාවේ ගෙල පැලඳි සිසිල් පංචායුධය වූ අරාල් මුහුද යළි ප්රකෘති තත්ත්වයෙන් අපට දකින්නට නොලැබෙනු ඇත.
( Silumina 17-05-2026 Tilakasiri Eianayaka, Image ; worldbank)
ඇත්ත නේන්නම්. අපේ සමන් කැන්ටිමට ගොස් නිතරම “බලික් වර්මා?” කියා අසන අයුරු මට එවිට සිහිපත් විය. එහි අර්ථය ‘මාළු තිබෙනවාද?’ යන්නයි. තුර්කි භාෂා පවුලට අයත් බොහෝ මධ්යම ආසියානු භාෂාවල ‘බලික්’ යන වදන මාළුවා හැඳින්වීමට යොදා ගනී.
පරිපාලන නිලධාරියා සුසුමක් හෙළා මෙසේද පැවසීය:
“කැස්පියන් මුහුද තිබුණත්, ධීවරයෝ හිටියත් තෙංගීස් පැත්තට මාළු ලැබෙන්නෙ අඩුවෙන්. ඉස්සර මම හිටියේ ‘අරාල් මුහුද’ පැත්තේ. එහෙ නම් ගජරාමෙට ධීවර කර්මාන්තය කෙරුණා. දැන් බලන්න ඒ මුහුදට වෙලා තියෙන දේ...”
කලකට පෙර මුළු ශ්රී ලංකාවේම භූමි ප්රමාණයට ආසන්න වශයෙන් සමාන වූ ‘අරාල් මුහුද’ නම් මහා ජල කලාපය ඒ වන විට විශාල වශයෙන් සිඳී ගොස් ඇති බව අසා මම කම්පා වීමි. එවිට මට හැඟුණේ තෙංගීස් තෙල් නිධියේ ඉංජිනේරු කතා ලියන්නට පෙර, අරාල් මුහුදේ පාරිසරික ඛේදවාචකය ගැනත්, ඒ මුහුදට යළි ජීවය දීමට දරනු ලබන ඉංජිනේරුමය උත්සාහයන් ගැනත් මුලින්ම ලියා තැබීම සුදුසු බවය.
‘අරාල් මුහුද’ යනු සිතියමක තිබූ නමක් පමණක් නොවේ. එය දූපත් දහසකට අධික සංඛ්යාවකින් පිරී තිබූ නිසා ‘දූපත් මුහුද’ ලෙස ද හැඳින්විණි. 1960 දශකය වන තෙක් එය කසාක්ස්තානයටත්, උස්බෙකිස්තානයටත් සමුද්රීය පරිසරයක ආස්වාදය ගෙන දුන් මහා ජල කඳක් විය.
කසාක්ස්තාන පාර්ශ්වයේ ‘අරල්ස්ක්’ වැනි නගර කාර්යබහුල වරාය විය. එතැන් සිට සෝවියට් දේශයේ විවිධ ප්රදේශ කරා ටින් කළ මාළු ප්රවාහනය කෙරිණි. දැන් ඒ මුහුද කුඩා විලක් දක්වා පසුබැස ගොස් තිබුණද, පැරණි වරායවල දොඹකර තවමත් අහස දෙස බලා සිටින්නේ මියගිය යුගයක මතක සටහන් ලෙසිනි. ඇටසැකිලි වූ නැව් හා මුහුදු යාත්රා දැන් කාන්තාරයක් වී ඇති මුහුදු වෙරළේ තුෂ්ණීම්භූතව දිරා යමින් තිබේ.
දකුණු අරාල් කලාපයේ පිහිටි ‘මොයිනැක්’ වරායද එදා සෝවියට් දේශයේ විශාලතම මාළු ටින් කරන කර්මාන්තශාලාවලට නිවහන විය. දහස් ගණන් මිනිස්සු මුහුදේ සුවඳ සමඟ ජීවත් වූහ. අද එහි ඉතිරිව ඇත්තේ ‘නැව් සුසාන භූමියක්’ පමණි. වැලි කඳු මත දිරාපත් වන යකඩ නැව්, මිනිසාගේ අදූරදර්ශී සංවර්ධන තීරණවලට නිහඬ සාක්ෂි දරයි. ඒ කතාව පසුපස ඇත්තේ පසුගිය සියවසේ සිදු වූ දැවැන්තම පාරිසරික විනාශවලින් එකකි.
1960 දශකයේදී සෝවියට් පාලනය මධ්යම ආසියාවේ කාන්තාර ‘සුදු රත්රන්’ හෙවත් කපු වගාවෙන් පිරවීමේ මහා සංවර්ධන සැලැස්මක් ආරම්භ කළේය. ඒ සඳහා අරාල් මුහුද පෝෂණය කළ ‘අමුදර්යා’ සහ ‘සර්දර්යා’ යන මහා ගංගා දෙකේ ජලය අතිවිශාල වාරිමාර්ග පද්ධති වෙත හරවනු ලැබීය. මුලදී එය ආර්ථික ජයග්රහණයක් සේ පෙනිණි. නිසරු ස්ටෙප් බිම් සරුසාර කපු වගා යායවල් බවට පත් විය. මධ්යම ආසියාව ලොව විශාලතම කපු නිෂ්පාදන කලාපයක් බවට පත් විය.
එහෙත් ස්වභාවධර්මය වෙනත් ආකාරයේ ගණන් තැබීමක් කරමින් සිටියේය. මුහුදට ගලා එන ජල ප්රමාණය අඩු වීමත් සමඟ අරාල් මුහුද කෙමෙන් කෙමෙන් සිඳී ගියේය. දශක කිහිපයක් තුළ එහි ලවණතාව ඉහළ ගොස්, මත්ස්ය පද්ධතිය මුළුමනින්ම බිඳ වැටිණි. ධීවර කර්මාන්තය අතුරුදන් විය. වරාය නගර වැලි කාන්තාර මධ්යයේ තනි විය. අද ඒ වියළී ගිය මුහුදු පතුල ‘අරල්කුම්’ නම් නව කාන්තාරයක් ලෝක සිතියමට එක් කළේය. මුහුදු පතුලේ තැන්පත් වූ ලුණු සහ විෂ රසායන ද්රව්ය සුළඟ සමඟ වාතයට මුසු වෙමින් මිනිස් සෞඛ්යයට අතිශය අහිතකර බලපෑම් කළේය.
මා මුලින්ම කසාක්ස්තානයට ගිය කාලයේ අරාල් මුහුදේ උතුරු කොටස රැක ගැනීමට ඇරඹූ විශාල ඉංජිනේරුමය ව්යාපෘතියක් අවසන් වී තිබිණි. ඒ, ‘කොක්-අරාල්’ වේල්ලයි. ලෝක බැංකුවේ සහය ඇතිව 2005 දී ඉදි කරන ලද මේ වේල්ල මඟින් සර්දර්යා ගංගාවේ ජලය රඳවා තබා ගෙන උතුරු අරාල් මුහුදේ ජල මට්ටම යම් ප්රමාණයකින් ඉහළ නැංවීමට හැකි විය. එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස සීමිත වශයෙන් ධීවර කර්මාන්තය යළි පණ ලැබූ බව සඳහන් වේ. සමහර ගම්මානවලට නැවත ජීවිතය ලැබී ඇත.
එහෙත් විද්යාඥයන් පවසන්නේ පැරණි අරාල් මුහුද යළි කිසිදා මුල් තත්ත්වයට පත් නොවන බවයි. ඒ සඳහා හේතු ගණනාවක් තිබේ. පළමුව: දශක ගණනාවක් තිස්සේ වියළී ගිය පාරිසරික පද්ධතිය සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් වී ඇත. දෙවනුව: අමුදර්යා සහ සර්දර්යා ගංගා දැන් රටවල් කිහිපයක කෘෂිකාර්මික හා බලශක්ති අවශ්යතා සඳහා සම්පූර්ණයෙන්ම භාවිත වන බැවින් ඒ ජලය යළි මුහුදට මුදා හැරීම දේශපාලනිකව සහ ආර්ථිකව අතිශය දුෂ්කරය. තෙවනුව: දේශගුණික විපර්යාස ඇතුළු සාධක හේතුවෙන් මධ්යම ආසියාවේ උෂ්ණත්වය ඉහළ යමින් පවතී. හිම කඳු දිය වීමේ රටා වෙනස් වෙමින් පවතින අතර, අරාල් මුහුද වැනි මහා ජල කලාපයක් අහිමි වීම නිසා ප්රදේශයේ ස්වාභාවික දේශගුණ පාලන හැකියාවද බිඳ වැටී ඇත.
තෙංගීස් කඳවුරේ සේවය කළ කාලයේ සති අන්තවල අප විනෝදය සඳහා ගියේ කැස්පියන් මුහුදු වෙරළටය. එය ලොව අද්විතීය පාරිසරික කලාපයකි. එහෙත් දේශගුණික විපර්යාස ඇතුළු සාධක හේතුවෙන් කැස්පියන් මුහුද පවා මේ වන විට යම් යම් වෙනස්කම් පෙන්වන බව වාර්තා වෙයි.
එදා අපේ සගයා සමන් ‘බලික්’ සොයා කැන්ටිමේ කළ අරගලය අද මට වෙනස් අර්ථයක් ගෙන දෙයි. එය සැබවින්ම මිනිසාගේ දියුණුව සහ ස්වභාවධර්මයේ පැවැත්ම අතර පවතින අරගලයේ කුඩා සෙවණැල්ලකි.
සමහර ඉංජිනේරු ක්රියාවලි විස්කම් විසිතුරු සේ පෙනුණද අරාල් මුහුදට පණ දීමේ ව්යාපෘතිය වැරදි නිවැරදි කිරීමට දරන ඉංජිනේරුමය උත්සාහයක් පමණි. කොක් අරාල් වේල්ල වැනි ව්යාපෘති බලාපොරොත්තුවේ සලකුණුය. එහි දෙවැනි පියවර පිළිබඳ ශක්යතා අධ්යයන කටයුතු 2025 වසරේදී ඇරඹිණි. මේ කොයි හැටි වුණත්, මධ්යම ආසියාවේ ගෙල පැලඳි සිසිල් පංචායුධය වූ අරාල් මුහුද යළි ප්රකෘති තත්ත්වයෙන් අපට දකින්නට නොලැබෙනු ඇත.
( Silumina 17-05-2026 Tilakasiri Eianayaka, Image ; worldbank)
No comments:
Post a Comment