චිත්‍ර­ප­ටි­යක් වන් වෙරිබී මන්දි­රයේ ආදර කතාව

 

2023 වසරේ මුල් භාගයේ ඔස්ට්‍රේ­ලි­යාවේ මෙල්බර්න් නුවර ගත කළ සති කිහි­ප­ය­කදී වෙරිබී දුම්රිය මාර්ගය ඔස්සේ නගර මධ්‍යයේ සිට තර­මක් එපි­ටට ගමන් කර­න්නට මට අව­ස්ථාව ලැබිණි. අප ගියේ නග­ර­යම ව්‍යාප්ත වූ ආසන්න පෙදෙ­ස­කට වුවත් මෙල්බර්න් නග­රයේ කල­බ­ල­කාරී පරි­ස­ර­යෙන් ටිකෙන් ටික ඈත්වන විට දුම්රිය කවු­ළු­වෙන් දිස්වන්නේ තර­මක් වෙනස් ලෝක­යකි. නවීන නිවාස සංකීර්ණ අත­රින් තැනින් තැන මතු­වන තණ­බිම්, ඈතට විහි­දුණු තැනි­තලා සහ පැරණි ඔස්ට්‍රේ­ලි­යානු ගම්බද ජීවි­තයේ ඉති­රිව ඇති සල­කුණු සොය­න්නට මට වුව­මනා විය.

මා විසින් ඊට වසර කිහි­ප­ය­කට පෙර සිංහ­ල­යට පරි­ව­ර්ත­නය කරන ලද රොස්ලි හැම්ගේ The Dressmaker හෙවත් මැහු­ම්කාරී නව­ක­තා­වට පසු­බිම් වී තිබු­ණේද 1950 දශ­කයේ ඔස්ට්‍රේ­ලි­යාවේ කුඩා ගම්බද සමා­ජ­යකි. එහි මිනි­සුන්ගේ ජීවි­තය ගෙවෙන හැටි, ඔවුන්ගේ ආද­රය, ඊර්ෂ්‍යාව, සමාජ පන්ති භේද සහ එකි­නෙකා පිළි­බඳ ගොඩ­නඟා ගත් ආකල්ප කදි­මට ගෙත්තම් කර තිබිණි. එබැ­වින් ඔස්ට්‍රේ­ලි­යාවේ ගම්බද පරි­ස­රය දකින සෑම විට­කම ඒ නව­ක­තාවේ චරිත මට සිහි­පත් වෙයි.

එදා අපේ ගමනේ එක් අර­මු­ණක් වූයේ වෙරිබී උද්‍යා­නය සහ එහි පිහිටි සුප්‍ර­සිද්ධ වෙරිබී මන්දි­රය දැක­බලා ගැනී­මය.

උද්‍යා­න­යට ඇතුළු වූ විට මුලින්ම මගේ සිත ඇදී ගියේ එහි මන­රම් පරි­ස­ර­ය­ටය. පිළි­වෙ­ළට සැකසූ තණ­පිටි, විශාල ගස්වැල්, රෝස මල් පාත්ති සහ ඈතින් දිස්වන යුරෝ­පීය ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය අනුව ඉදි­කළ සුවි­සල් මන්දි­රය අපූරු දසු­නක් මැවීය.

එහි තවත් සිත්ගන්නා දසු­නක් තිබිණි. අලුත විවාහ වූ යුවළ කිහි­ප­යක් මංගල ඇඳු­මින් සැරසී ඡායා­රූප ගනි­මින් සිටි­යහ. සුදු පැහැති මංගල ගවුම්, මල් කලඹ සහ ප්‍රීති­මත් මුහුණු අත­රින් දිස්වූයේ අනා­ග­තය පිළි­බඳ සුන්දර බලා­පො­රො­ත්තුය.

එහෙත් මේ සුන්දර මන්දි­රය 19 වන සිය­වසේ දිරි­මත් සොයු­රන් දෙදෙ­නෙ­කුගේ දිරිය, ආලය හා වියෝව මිශ්‍ර වූ අපූරු කතා­වක් සඟ­වා­ගෙන සිටින බව මා දැන­ගත්තේ එදාය.

මේ කතාවේ ආදර අන්ද­රය ලේඛ­න­ගත ඉති­හා­ස­යට වඩා චර්න්ස­යිඩ් පවුලේ පර­ම්ප­රා­ගත කතා වටා ගොඩ­නැඟී ඇති බව පෙනේ. සම­හ­රුන් කියන්නේ කාල­යත් සමඟ ඊට ප්‍රබන්ධ කොටස්ද එකතු වී ඇති බවය. එහෙත් වෙරිබී මන්දි­රයේ ඉති­හා­සය හා බැඳුණු තොර­තුරු ඔස්සේ තෝමස් චර්න්ස­යිඩ්, ඔහුගේ බාල සොහො­යුරු ඇන්ඩෘ සහ මේරි බෙග්බී නම් තරු­ණිය පිළි­බඳ කතාව ගළ­පා­ග­න්නට මම උත්සාහ කළෙමි.

තෝමස් චර්න්ස­යිඩ් 1838 පමණ වස­රේදී ස්කොට්ල­න්තයේ සිට ඔස්ට්‍රේ­ලි­යා­වට පැමිණ එහි නව කෘෂි ව්‍යාපා­රික ජීවි­ත­යක් ආරම්භ කළේය. 1841 පමණ වන විට ඔහුගේ බාල සොහො­යුරු ඇන්ඩෘ ද ඔහු සමඟ එක්විය. ගව­යන් හා බැට­ළු­වන් ඇති කිරී­මෙන් සහ විශාල ඉඩම් හිමි­කර ගැනී­මෙන් මේ සහෝ­ද­රයෝ ක්‍රම­යෙන් ධන­වත් ව්‍යාපා­රි­කයෝ බවට පත්වූහ.

එකල ඔස්ට්‍රේ­ලි­යාවේ බ්‍රිතාන්‍ය යට­ත්වි­ජිත සමා­ජය තුළ විශාල ඉඩම් හිමි­යන්ට හිමි­වූයේ සුවි­ශේෂී බල­යකි. ඔවුන්ගේ තණ­බිම්, බැටළු රංචු සහ මන්දිර යුරෝ­ප­යෙන් පැමිණි සංක්‍ර­ම­ණි­ක­යන්ගේ ධන­වත් වීමේ සිහි­නයේ සංකේත බවට පත්විය. එහෙත් එම සමෘ­ද්ධිය පිටු­පස එරට ආදි­වාසී ජන­තා­වට තම පාර­ම්ප­රික භූමි අහිමි වූ තවත් ඉති­හා­ස­යක්ද තිබිණි.

මේ අතර තෝමස්ගේ ජීවි­තයේ එක් අඩු­වක් තිබිණි. ඒ තමන් ආද­රය කළ තරු­ණිය තමා ළඟට කැඳවා ගැනී­මට නොහැකි වීමය.

1840 දශ­කයේ මැද භාග­යේදී, එනම් 1845 පමණ වසරේ ස්කොට්ල­න්ත­යට ගිය ඔහු තම ඥාති සොහො­යු­රි­යක වූ මේරි බෙග්බී සමඟ ආද­ර­යෙන් බැඳුණු බව පැවසේ. ඔහු ඇය විවාහ කර­ගෙන ඔස්ට්‍රේ­ලි­යා­වට කැඳ­වා­ගෙන යාමට බලා­පො­රොත්තු වුවද මේරිගේ මවු­පි­යන්ගේ විරෝ­ධය හමුවේ ඒ සිහි­නය ඉටු නොවීය. තෝමස්ට ආපසු පැමි­ණෙ­න්නට සිදු­වූයේ තනි­ව­මය.

කල­කට පසු ඔහුගේ බාල සොහො­යුරු ඇන්ඩෘ ස්කොට්ල­න්ත­යට යාමට සූදා­නම් වූ විට තෝමස් ඔහු­ගෙන් එක් ඉල්ලී­මක් කළ බව කියැවේ. ඒ කෙසේ හෝ මේරි ඔස්ට්‍රේ­ලි­යා­වට කැඳ­වා­ගෙන එන ලෙසය.

ඇන්ඩෘ සිය සොහො­යු­රාගේ එම ඉල්ලීම ඉටු කළේය.

එහෙත් තෝමස් බලා­පො­රොත්තු වූ ආකා­ර­යට නොවේ. 1852 වසරේ ඇන්ඩෘ නැවත ඔස්ට්‍රේ­ලි­යා­වට පැමි­ණියේ මේරි සම­ඟය. ඒ වන විට ඇය ඔහුගේ බිරිඳ වී සිටි­යාය.

මේ සිදු­වීම දැන­ගත් තෝමස්ගේ සිතට කුමක් දැනෙ­න්නට ඇත්ද?

තමන් ආද­රය කළ තරු­ණිය තම­න්ගේම සොහො­යු­රාගේ බිරිඳ වී පැමි­ණීම මිනි­ස­කුට දරා­ගත හැකිද? එසේ වූ විට සහෝ­දර ප්‍රේම­යත් ආද­ර­යත් අත­රින් කුමක් තෝරා­ගත යුතුද?

අනෙක් අතට මේරිගේ සිතේ තිබුණේ කුමක්ද? ඇය සැබ­වින්ම ආද­රය කළේ ඇන්ඩෘ­ටද? නැත­හොත් තෝමස් සමඟ ගොඩ­නැ­ඟුණු සම්බ­න්ධය අතී­තයේ ඉතිරි කර පැමි­ණී­මට ඇයට සිදු­වූ­වාද?

ඉති­හා­සය මේ ප්‍රශ්න­ව­ලට පැහැ­දිලි පිළි­තුරු ලබා නොදෙයි.

පුදු­ම­යට කරුණ වන්නේ මේ සිදු­වී­මෙන් පසු­වත් සහෝ­ද­ර­යන් දෙදෙ­නාගේ ව්‍යාපා­රික සහ­යෝ­ගි­තාව නොබිඳී පැව­තී­මය.

1874 සිට 1877 දක්වා කාලයේ ඔවුහු වෙරි­බීහි කාමර හැට­කින් යුත් අති­වි­ශාල මන්දි­ර­යක් ඉදි­ක­ළහ. එය ඕස්ට්‍රේ­ලි­යාවේ යට­ත්වි­ජිත යුගයේ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ විශිෂ්ට නිද­සු­නක් ලෙස අදත් සැලකේ.

එම මන්දි­රය ඇන්ඩෘ, මේරි සහ ඔවුන්ගේ දරු­වන්ගේ නිව­හන බවට පත්විය. තෝමස් බොහෝ කාල­යක් පදිං­චිව සිටියේ ඒ අසල පිහිටි පොයින්ට් කුක්හි තම නිවෙ­සේය.

මෙතැ­නදී මට තවත් ප්‍රශ්න­යක් මතු විය.

තෝමස් මේ සුවි­සල් මන්දි­රය ඉදි­කි­රී­මට සහය වූයේ තමන් ආද­රය කළ කාන්තා­වට සැප­වත් ජීවි­ත­යක් ලබා­දී­ම­ටද? නැත­හොත් එය සහෝ­ද­ර­යන් දෙදෙනා ගොඩ­නැඟූ ධන­වත් ව්‍යාපා­රික අධි­රා­ජ්‍යයේ ජය­ග්‍ර­හ­ණය ප්‍රද­ර්ශ­නය කිරී­ම­ටද?

එසේත් නැත­හොත් තෝමස්ගේ ආද­රය පිළි­බඳ අප අසා ඇති කතාව පසු­කා­ලී­නව මන්දි­රයේ ඉති­හා­සය වටා ගෙතුණු ප්‍රබ­න්ධ­යක්ද?

තෝමස් කිසිදා විවාහ නොවීය. ජීවි­තයේ අව­සාන කාලයේ රෝගා­තු­රව සිටි ඔහු වෙරිබී මන්දි­රයේ පදිං­චි­යට පැමි­ණි­යේය. 1887 ජුනි මාස­යේදී ඔහු සිය­දිවි නසා­ගෙන මිය ගිය බවත් ඔහුගේ මර­ණය අහිමි වූ ආද­රයේ ප්‍රති­ඵ­ල­යක් පම­ණක් බව පැව­සීම නිවැ­රදි නොවේ. දිගු­කා­ලීන රෝගා­බා­ධ­ය­කින් පීඩා විඳි ඔහු, තමා බංකො­ලොත් වී ඇතැයි වැරදි ලෙස විශ්වාස කළ බවද ඉති­හාස වාර්තා සඳ­හන් කරයි.

ඇන්ඩෘ 1890 වස­රේදී මියගිය බවත් මේරිගේ ජීවි­ත­යද අව­සන් වූයේ ඛේද­ජ­නක අන­තු­ර­කින් බවත් සඳ­හන් වේ . මිනි­සුන් තිදෙ­න­කුගේ ජීවි­ත­ව­ලට සම්බන්ධ වූ ඒ මන්දි­රය අදත් ඉති­හා­සයේ නිහඬ සාක්ෂි­ක­රු­වකු ලෙස නැඟී සිටියි.

එදා වෙරිබී උද්‍යා­නයේ මංගල ඡායා­රූප ගනි­මින් සිටි තරුණ යුවළ දෙස මම නැවත බැලු­වෙමි. ඔවුහු තම ජීවි­තයේ සුන්ද­රම දින­යක මතක සට­හන් එකතු කර­මින් සිටි­යහ. එහෙත් ඔවුන්ගේ ඡායා­රූ­ප­වල පසු­බිමේ තිබුණේ සතුට පම­ණක් නොව, අහි­මි­වීම, හුදෙ­ක­ලාව සහ මිනිස් ජීවි­තයේ අන­පේ­ක්ෂිත හැර­වුම් පිළි­බඳ නිහඬ සාක්ෂි­යකි.

ඉහත කී කතාව අර්ධ වශ­යෙන් සත්‍ය වුවද එය ජාත්‍ය­න්තර සම්මාන දිනිය හැකි චිත්‍ර­ප­ටි­යක හෝ නව­ක­තා­වක තේමාව නොවූයේ මන්දැයි මට විශාල කුතු­හ­ල­යක් ඇති වී තිබේ. මේ ගැන කතා කරද්දී එක් පැහැ­දිලි කිරී­මක් මට ලැබු­ණේය. එනම් තමන්ට හරි­යට ස්ථිර නැති පවු­ලක පෞද්ග­ලික තොර­තුරු සිය­ව­සක් තරම් පරණ වුවද වැඩි­පුර උලුප්පා දැක්වීම එත­රම් ශිෂ්ටසම්පන්න නැතැයි සම­හර කලා­ක­රු­වන් සිතන බවය.

අනෙක් අතට තෝමස් හා ඇන්ඩෘ සොහො­යුරු යුවළ තුළ තිබූ ව්‍යාපා­රික හා ව්‍යව­සා­යක අධි­ෂ්ඨා­න­යද මට නැවත හිතන්න දෙයක් ඉතිරි කර තිබේ. ඒ අධි­ෂ්ඨා­නය අති­ශය සංවේදී පවුල් ප්‍රශ්න­ය­කදී වුව නොබිඳී ඔවුන්ට මුල් අර­මුණු කරා ගෙන යන්නට තරම් ශක්ති­මත් එකක් වන්නට ඇත. එනි­සාය අරුම පුදුම වාස්තු විද්‍යා නිර්මා­ණ­යක් හා එහි ඇති මන­රම් උද්‍යා­න­යක් ඔවුන්ගේ කතාව මුමු­ණ­මින් සිය­ව­සක් එක­හ­මා­ර­කට පසුත් ජීව­මා­නව සිටි­නුයේ.

( Silumina Thilakasitha 01 Nov 26)

කෙල්ලෙ පාචා සුප් බඳුන

සමහර සංස්කෘති හා පාලන තන්ත්‍රවල මූලික අභිප්‍රායක් වන්නේ සිය රටවැසියන් කුසගින්නේ නොතැබීමය. එතැනින් එහාට ගිය සමහර ශිෂ්ටාචාර තම වැසියන්ගේ කුසගින්න නිවීම පමණක් නොව, ඔවුන්ට ගුණාත්මක ආහාර වේලක් සපයා දීම කෙරෙහිද අවධානය යොමු කර තිබේ. මිනිස් ශිෂ්ටාචාරයේ ඉතිහාසය යනු එක් අතකින් කුසගින්න සමඟ කළ අරගලයක ඉතිහාසයයි.

මින් විසිපස් වසරකට පමණ පෙර මා සේවය කළ ආයතනයක් මඟින් වැඩසටහනකට ඉදිරිපත් කළ ව්‍යාපෘති යෝජනාවක් මට සිහිපත් වෙයි. රජයත් පුරවැසියනුත් නිසි ලෙස මැදිහත් වන්නේ නම්, තුන්වේල හරිහැටි කන්නට නොලැබෙන ශ්‍රී ලාංකිකයන් බොහෝ දෙනකුට පෝෂ්‍යදායි ආහාර වේලක් සපයා ගැනීමට අවස්ථාව සැලසිය හැකි බව එහි මූලික අදහස විය.

අප අවට ඇති ආහාරයට ගත හැකි දේ පිළිබඳ නොදැනුවත්කමත්, අඩු මිලට සපයාගත හැකි කුඩා මාළු, පලා වර්ග හා දේශීය ආහාරවල පෝෂණ ගුණය නොතැකීමත් මෙහිදී වැදගත්ය. ඇතැමුන් සිතන්නේ තෙල්, පිටි හා කහ පැහැයෙන් පිරුණු ෆ්‍රයිඩ් රයිස් පිඟානක් සැපවත් ආහාර වේලක් බවය. තවත් සමහරු විශාල බත් පිඟානක් සමඟ එක එළවළුවක් තිබීම සම්පූර්ණ ආහාර වේලක් ලෙස සලකති.

මුහුණුපොතේ හෝ සමාජයේ කතාබහ කරන තැන්වල අපට හමු වන්නේ රටේ සියලු පුරවැසියන් නොවේ; බොහෝ විට අතමිට යමක් ඇති, අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමට අවස්ථාව ලැබුණු පිරිසකි. ඔවුන්ගේ ලෝකයෙන් පිටත ඇතැම් පවුල්වලට ප්‍රමාණවත් ආහාර නොලැබෙයි. තවෙකකුට ආහාර ලැබුණත් පෝෂණය ප්‍රමාණවත් නොවිය හැකිය.

මම රජයටත් අධ්‍යාපන හා පර්යේෂණ ආයතනවලටත් යෝජනාවක් කරමි. රට පුරා නියෝජිත පවුල් නියැදියක දින දහයක් තිස්සේ ආහාරයට ගන්නේ මොනවාදැයි සටහන් කර බලන්න. පාසල් දරුවන්ගේ කෑම පාර්සල්වල ඇත්තේ මොනවාදැයි විමසන්න. රිළා සංගණනයකට වඩා ක්‍රමවත්, එහෙත් අධික වියදමක් නොවන වැඩපිළිවෙළකින් රටේ පෝෂණය පිළිබඳ වටිනා තොරතුරු සොයාගත හැකි වනු ඇත.

මේ කතා සියල්ල මැද මා අද සැරසෙන්නේ සියවස් ගණනාවක් ලෝ පුරා දුප්පත් පෝසත් මානවයන්ගේ කුසගිනි නිවූ සුප් ගැන කියන්නටය. සුප් යනු ඉතා සරල ආහාරයකි. එහෙත් එහි ඉතිහාසය සරල නැත.

සුප් මුලින්ම හැදුවේ කවුදැයි කිසිවකුට නිශ්චිතව කියන්නට බැරි මුත්, මිනිසා ගින්දර භාවිත කරන්නද, ආහාර තම්බා ගන්නද ඉගෙනගත් කාලයේම සුප්වල මුල් ස්වරූපයන් බිහි වන්නට ඇත. චීනයෙන් හමු වූ වසර විසිදහසකට ආසන්න පැරණි මැටි බඳුන් ආහාර තම්බා පිසීමේ ඉතා පැරණි සාක්ෂි අතර වෙතත්, ඒවායේ පිසූයේ සුප්ම බවට නිශ්චිත සාක්ෂි නැත. අද ඉරාකය පිහිටි පුරාණ මෙසපොතේමියාවේ බැබිලෝනියානු මැටි පුවරුවල, ක්‍රි.පූ. 1700 පමණ කාලයට අයත් මස්, එළවළු හා සුවඳ ද්‍රව්‍ය යොදා පිසූ හොදි වට්ටෝරු හමු වී තිබේ. මධ්‍යකාලීන යුරෝපයේ දුප්පත් පවුල්වල එකම බඳුනක එළවළු, ධාන්‍ය හා ලැබෙන මස් කැබැල්ලක් තම්බා සකස් කළ පොටේජ් නම් ආහාරය බොහෝ දෙනකුගේ කුසගිනි නිවීය.

ඉස්තාන්බුල් නුවර ජීවත් වන මට තුර්කි ජාතිකයන්ගේ විචිත්‍ර ආහාර සංස්කෘතියේ නොවරදින අංගයක් වන සුප් බඳුන් ගැන ඇත්තේ රස උතුරන කුතූහලයකි. මෙරට සුප් හඳුන්වනු ලබන්නේ ‘චෝර්බා’ යනුවෙනි. රතු පරිප්පු යොදා සකස් කරන ‘මෙර්ජිමෙක් චෝර්බා’ ඉතා ජනප්‍රියය. සමහර ආපණශාලාවල උදෑසනම සුප් ලැබෙයි. රාත්‍රියේ බොහෝ ප්‍රමාද වීත් උණුසුම් සුප් බඳුනක් පානය කළ හැකිය.

ඔටෝමාන් අධිරාජ්‍යය සමයේ සුප් පාලකයන්ගේ මාලිගාවල සිට පුණ්‍යායතනවල පොදු මුළුතැන්ගෙවල් දක්වා පැතිරී තිබිණි. දුප්පතුන්ට ආහාර දුන් එවැනි මුළුතැන්ගෙවල් තුර්කි සමාජ ඉතිහාසයේ වැදගත් කොටසකි. අදටද නගරයේ ඇතැම් තැන්වල සුප් හා පාන් දන්සල් අවුරුද්ද තිස්සේම පවත්වාගෙන යන බවත්, සමහර පුස්තකාලවල පරිශීලකයන්ට දිවා ආහාරයට සුප් හා පාන් නොමිලේ පිරිනමන බවත් මා අසා තිබේ.

අපේ වැඩබිම ආසන්නයේ ඇති අවන්හලක පිළියෙල කරන ‘කෙල්ලෙ පාචා’ (Kelle Paça) නම් සුප් වර්ගය බොහෝ දෙනා තලු මර-මරා රස විඳින අහරකි. ‘කෙල්ලෙ’ යනු හිසය. ‘පාචා’ යනු සතුන්ගේ පාද ආශ්‍රිත කොටස්ය. බැටළුවන්ගේ හිස, පාද සහ ඇතැම් විට වෙනත් ඇටකටු හා මස් කොටස් දිගු වේලාවක් තම්බා, සුදුලූනු, විනාකිරි හා වෙනත් රසකාරක එක් කර මේ සුප් පිළියෙල කරනු ලැබේ. රෝගි වූවන්ට හා ශල්‍යකර්මයකින් පසු සුවය ලබන්නන්ට එය ලබාදීමේ සම්ප්‍රදායක්ද තුර්කියේ තිබේ. එහෙත් එහි රෝග සුව කිරීමේ විශේෂ බලයක් ඇතැයි විද්‍යාත්මකව තහවුරු වූ බවක් මා දන්නේ නැත. මට වඩාත්ම වැදගත් වන්නේ වෙනත් කරුණකි. අපේ රටේ බොහෝ විට ඉවත දමන අලුත් සත්ත්ව කොටස් පවා ඔවුහු දිගු වේලාවක් පිස, රසවත් ආහාරයක් බවට පත් කරගනිති. ආහාරයක් නිර්මාණය කිරීම යනු මිල අධික අමුද්‍රව්‍ය සොයාගැනීම පමණක් නොව, තිබෙන දෙයින් උපරිම ප්‍රයෝජනය ගන්නා දැනුම හා සංස්කෘතියද බව මේ සුප් බඳුන අපට කියා දෙයි.

ප්‍රංසයේ ලූනු සුප් අඩු වියදම් ආහාරයක්ව පටන්ගෙන, පසුව චීස් දමා පිළිගන්වනු ලබන ප්‍රසිද්ධ ආහාරයක් බවට පත් විය. ‘රෙස්ටුරන්ට්’ යන වචනයේ ඉතිහාසයද සුප් සමඟ බැඳේ. දහඅට වැනි සියවසේ ප්‍රංසයේ ශරීර ශක්තිය යළි ගෙනදෙන්නේ යැයි සැලකූ පෝෂ්‍යදායි මස් හොදි ‘රෙස්ටොරටිව්’ ලෙස හැඳින්විණි. එවැනි ආහාර අලෙවි කළ ස්ථාන සමඟ නූතන ‘රෙස්ටුරන්ට්’ සංකල්පය වර්ධනය විය.

ජපානයේ ‘මිසෝ සුප්’ සෝයා බෝංචි පැසවීමෙන් සාදාගත් මිශ්‍රණයකින් පිළියෙල කරන අතර, රාමෙන් වැනි නූඩ්ල්ස් සුප් සම්පූර්ණ ආහාර වේලක් බවට පත්ව තිබේ. යුක්රේනයේ බීට්රූට් යොදා සකස් කරන බෝර්ෂ්ට් එරට ජාතික අනන්‍යතාවේ කොටසකි. යුනෙස්කෝව 2022 දී ‘අස්පර්ශනීය සංස්කෘතික උරුමයක්’ ලෙස මේ සුප් පිළියෙල කරන සම්ප්‍රදාය පිළිගත්තේය. මොරොක්කෝවේ ‘හරීරා’ රාමසාන් උපවාසය අවසන් කරන අවස්ථාවල පවුල් එකතු කරන ආහාරයකි.

තුර්කියේ ‘චෝර්බා’ යනුවෙනුත්, උතුරු ඉන්දියාවේ ‘ෂෝර්බා’ යනුවෙනුත් සුප් හැඳින්වෙන්නේ එකම පර්සියානු වචනයකිනි. ‘පාචා’ යන වචනයටද පර්සියානු මූලයක් ඇත. හින්දී භාෂාව ඉන්දු-යුරෝපීය පවුලටත් තුර්කි භාෂාව තුර්කි පවුලටත් අයත් වුවද, පර්සියානු භාෂාව හරහා ආහාර වචන දෙපැත්තටම ගමන් කළේය. බත් හඳුන්වනු ලබන ‘පුලාව්’ හා ‘පිලාව්’, චීස් හඳුන්වන ‘පනීර්’ හා ‘පෙයිනිර්’ ඒ අතර වෙයි. එහෙත්, නම සමාන වුවත්, ආහාර මුළුමනින්ම සමාන නොවේ; තුර්කියේ පෙයිනිර් යනු සියලු චීස් වර්ග සඳහා පොදු වචනයකි.

මේ අතර ඉන්දියාවට හෝ ශ්‍රී ලංකාවට සුප් සම්පූර්ණයෙන්ම ආගන්තුකයැයි කිව නොහැකිය. දකුණු ඉන්දියාවේ රසම්, අපේ තැම්බුම් හොදි හා කොළ කැඳ එවැනි දියරමය ආහාර සම්ප්‍රදායන්ය. එහෙත් බටහිර රටවල මෙන් ප්‍රධාන ආහාරයට පෙර වෙනම සුප් බඳුනක් පිළිගැන්වීම අපේ සාම්ප්‍රදායික ආහාර සංස්කෘතියේ අනිවාර්ය අංගයක් වූයේ නැත. එනිසාම අඩු වියදමකින් පිළියෙල කරගත හැකි ප්‍රායෝගික ආහාර ක්‍රමයක් අපට අහිමි වුණාදැයි මට සිතේ.

සුප් බඳුනක් යනු හැම විටම සුඛෝපභෝගි ආහාරයක් නොවේ. එය දුප්පත්කමට මුහුණ දුන් මිනිසුන්ගේ නිර්මාණශීලිත්වයත්, ආහාර අපතේ නොයැවීමේ පුරුද්දත්, ඇති දෙයක් බෙදාගෙන කෑමේ මනුෂ්‍ය ගුණයත් එක්තැන් වූ තැනකි. එමෙන්ම එය තරුපහේ අහර වේලටද ගැළපෙන දෙයකි.

රටක සියලු දෙනාගේ කුසගිනි නිවීමට අවශ්‍ය වන්නේ හැම විටම මිල අධික ආහාර නොවේ. දැනුම, සැලසුම, සාධාරණ බෙදාහැරීම හා එකිනෙකා ගැන සිතන මනුෂ්‍යත්වය නොවේදැයි අද රාත්‍රී සුප් බඳුන තොල ගමින් මම කල්පනා කළෙමි.

( Silumina Thilakasitha 18- 10 -2026)

මෙල්බර්න් පුස්ත­කා­ලයේ කුරු­මිණි හුට­ප­ටය

 

සාහිත්‍ය මාසය එළ­ඹෙන විට අපි පොත් ගැන වෙන­දාට වඩා කතා කරමු; අලුත් පොත් ගැන කතා කරමු; පරණ පොත් සොයා යමු; පොත් ප්‍රද­ර්ශ­න­වල ඇවි­දිමු.

එවැනි දව­ස්වල මට ලෝකයේ තැනින් තැන දුටු පුස්ත­කා­ලද සිහි­පත් වේ. සම­හර පුස්ත­කා­ල­ව­ලින් මත­කයේ රැඳෙන්නේ පොත්ය; සම­හ­ර­කින් ගොඩ­නැ­ඟි­ල්ලය. තවත් තැනක් දුටු කැට­ය­මක්, ජනෙල් රාමු­වක්, පරණ පොතක සුව­ඳක් හෝ කෙළ­ව­රක නිහ­ඬව පොතක් කිය­ව­මින් සිටි යෞව­නි­යක් මත­කයේ රැඳී තිබිය හැකිය.

පසු­ගි­යදා ඉස්තා­න්බුල් නුව­රදී එවැනි අමු­තුම තාලේ පුස්ත­කා­ල­යක් මට හමු විය. කොටින්ම කිවු­වොත් එය පොත් රාක්ක පිරි ගෝලා­කාර ශාලා­වක් මැද පිහිටි අව­න්හ­ලකි. ඒ තිබුණේ සැබෑ පොත්ය. ශාලාවේ එක් පසෙක කුඩා පියා­නෝ­වක් තිබේ. ඔබට කැමැති නම් කෑම හෝ පොත් කිය­වීම පසෙ­කලා, මොහො­තක් එය වාද­නය කළ හැකිය. හොඳ වාද­න­ය­කදී රැස්ව සිටින්නෝ අත්පුඩි ගසති. නිහ­ඬි­යාව බිඳු­ණාට කමක් නැත. මෙය සැබැ­වින්ම පුස්ත­කා­ල­යක් නොවේ; එසේ නොව­න්නේද නොවේ.

අපි ඉස්තා­න්බු­ලයේ ආසි­යානු පැත්තේ පිහිටි උස්කු­දාර් උප නග­රය බලා ගියේ බොස්ප­රස් සමුද්‍ර සන්ධිය මුහුද යටින් තර­ණය කරන මාර්මරේ දුම්රි­යෙනි. ඒ ගම­නත් අව­සා­නයේ පොත­ක­ටම සම්බන්ධ වූවකි. මා ලියූ ඉස්තා­න්බුල් පොතේ රසි­ක­යන් දෙදෙ­නකු අපට රාත්‍රී ආහා­ර­ය­කට ආරා­ධනා කර තිබිණි. ඔවුන් තෝරා­ගෙන තිබුණේ මේ පුස්ත­කා­ල­මය අව­න්හ­ලයි.

උස්කු­දාර් නගර සභාව පව­ත්වා­ගෙන යන පුස්ත­කා­ල­යක් තුළ පිහිටි එහි ගෝලා­කාර ශාලාවේ බිත්ති වටා ඉහ­ළට විහි­දුණේ පොත් රාක්කය. ඒ රාක්ක මැද වාඩි වී රාත්‍රී ආහා­රය ගැනීම පොත් ලියන කිය­වන මිනි­ස­කුට ලැබෙන එක්තරා සාහි­ත්‍ය­මය සංග්‍ර­හ­යක් වැන්නකි.

ශාලා­වට ඇතුළු වූ සැණින් මගේ මත­කය ඇදී ගියේ මෙල්බර්න් නුව­ර­ටය. මීට වසර කිහි­ප­ය­කට පෙර දිය­ණිය සමඟ වික්ටෝ­රියා ප්‍රාන්ත පුස්ත­කා­ලය (State Library Victoria) නැර­ඹී­මට ගිය ගමන මට සිහි­පත් විය. ගෝලා­කාර හැඩ­යත්, පොත් රාක්ක­ව­ලින් වට වූ අව­කා­ශ­යත් දුටු විට ඒ පුස්ත­කා­ලයේ සුප්‍ර­කට කිය­වීම් ශාලාව මත­ක­යට නැඟුණේ නිරා­යා­ස­යෙනි.

ඒ මත­කය සම­ඟම එකතු වූ කුරු­මිණි කතා­වක් එදා කෑම ගන්නා අත­ර­තුර සතු­ටු­සා­මී­චි­යේදී මම අපේ මිතු­රන්ට කිවු­වෙමි.

වික්ටෝ­රියා ප්‍රාන්ත පුස්ත­කා­ලය ඔස්ට්‍රේ­ලි­යාවේ පැර­ණිම මහ­ජන පුස්ත­කා­ල­යයි. 1854දී එහි පද­නම දමා 1856දී මහ­ජ­න­යාට විවෘත කෙරිණි. එකල එය හැඳි­න්වූයේ ‘People’s University’ හෙවත් ‘ජන­තා­වගේ විශ්ව­වි­ද්‍යා­ලය’ යනු­වෙනි. දහ­නව වැනි සිය­වසේ මැද භාගයේ දැනුම හැමෝ­ටම පහ­සු­වෙන් ලැබෙන දෙයක් නොවීය. පොත් මිල අධි­කය. උසස් අධ්‍යා­ප­නය වර­ප්‍ර­සා­ද­යකි. එවැනි කාල­යක සාමාන්‍ය මිනි­ස­කුට නොමිලේ පැමිණ පොතක් කිය­වී­මට තැනක් විවෘත කිරීම එක්තරා සමාජ විප්ල­ව­යක්ම විය.

එහි වඩාත්ම ප්‍රසිද්ධ කොටස ‘La Trobe Reading Room’ ය. ඊට ඇතුළු වන බොහෝ දෙනා මුලින්ම කරන්නේ පොතක් අතට ගැනීම නොවේ. බෙල්ල හරවා ඉහ­ළට ඉහ­ළට විහි­දෙන ශාලා කුහ­රය දෙස බලා සිටී­මය. 1913දී විවෘත කළ, තට්ටු හයක් උසැති, ගෝලා­කාර වහ­ලක් යට පිහිටි අෂ්ටා­ස්‍රා­කාර ශාලා­වකි එය. ඉහළ මාල­යක සිට පහළ බැලූ විට මේස වටා නිහ­ඬව පොත් කිය­වන මිනි­සුන් පෙනෙන්නේ වෙනම ලෝක­යක ජීවත් වන කුඩා මිනි­සුන් මෙනි.

එහි සේයාරූ ගැනීම සුදු­සු­දැයි අපට කුකු­සක් මතු විය. කිය­ව­මින් සිටින අයගේ ඡායා­රූප ගැනී­මට අව­සර නැති බව අපි දැන සිටි­යෙමු. කෝක­ටත් කියා දොර­ටුව අසල ආර­ක්ෂක නිල­ධා­රි­ය­කු­ගෙන් අව­සර ඇසු­වෙමු.

“අපොයි පුළු­වන්. ඉන්න, මම ඔය දෙන්නගේ ෆොටෝ ටිකක් අරන් දෙන්නම්” කිය­මින් ඔහු මගේත්, දිය­ණි­ය­ගේත් ඡායා­රූප කීප­යක්ම අපේ කැම­රා­වෙන් ගෙන දුන්නේය.

පුස්ත­කා­ල­ය­කට ගිය විට රාක්ක අතර ඇවි­දීම අප කාගේත් පුරු­ද්දකි. ප්‍රද­ර්ශ­න­යක් තිබේ නම් එයත් නොබලා ඒමට අප කැමැති නැත. එහි පැරණි කෘති­වල පිට­පත්, ලේඛ­ක­යන්ගේ විස්තර ප්‍රද­ර්ශන කුටි­වල තිබිණි. කුඩා ශාලා­වල වාර්තා චිත්‍ර­ප­ටද පෙන්වනු ලැබීය.

පැරණි පොතක් යනු එහි මුද්‍ර­ණය කර ඇති වචන ටික පම­ණක් නොවේ. එය අල්ලා බැලූ මිනි­සුන්, එය ගිය ගමන්, එය ආරක්ෂා කළ අය, සම­හර විට එයට හානි කළ අයද ඒ පොතේ නොලියූ කතාවේ චරි­ත­යෝය. එහි ‘World of the Book’ ප්‍රද­ර්ශ­න­යේදී මට හමු වූ කුරු­මිණි හුට­ප­ට­යත් එවැනි නොලියූ කතා­වකි.

ඒ කතාවේ ප්‍රධාන චරි­තය ෆ්‍රැන්සිස් ඩි කැස්ටල්නෝ (Francis de Castelnau) නම් ප්‍රංස ජාතික ස්වභාව විද්‍යා­ඥ­යාය. ඔහු මෙල්බර්න්හි ප්‍රංස කොන්සල් ජෙන­රා­ල්ව­රයා ලෙසද කට­යුතු කළ අතර, කුරු­මිණි එකතු කිරී­මට පුදු­මා­කාර ඇල්මක් දැක්වූ කීට විද්‍යා­ඥ­යෙකි. වසර 140කට වැඩි කාල­ය­කට පෙර ඔහු වික්ටෝ­රියා ප්‍රාන්ත පුස්ත­කා­ල­යට පරි­ත්‍යාග කළේ 1780 පමණ කාලයේ මුද්‍රිත 18 වැනි සිය­වසේ ප්‍රංස කීට විද්‍යා ග්‍රන්ථ හත­රකි. පිටු පුරා ජීව­මාන ප්‍රමා­ණ­යට අතින් වර්ණ ගැන්වූ කුරු­මිණි රූප තිබූ ඒ දුර්ලභ පොත් පසුව සාමාන්‍ය මහ­ජ­න­යා­ගෙන් වෙන් කර සුර­ක්ෂි­තව තබා තිබිණි.

වසර ගණ­නක් ගෙවී ගියේය. 2016 පමණ කාලයේ දිනෙක ඒ පොත් බල­න්නට කව­රෙක් හෝ ඉල්ලු­වේය. පුස්ත­කා­ලයේ දුර්ලභ පොත් ඉති­හා­ස­ඥයා පොත විවෘත කළ විට ඇයගේ හද­වත බර විය. මුඛය විය­ළිණි. සම­හර පිටු­ව­ලින් රූප සෑහෙන ගණ­නක් ඉතා පරි­ස්ස­මින් කපා ඉවත් කර තිබිණි. අනෙක් පොත් තුනද පරීක්ෂා කළ විට සැම එක­ක­ටම සිදුව තිබුණේ එය­මය.

කවු­රුන් හෝ කුරු­මි­ණි­යන් සොර­කම් කර තිබේ. එහෙත් කවුද? කව­දාද? දහ­න­ව­වැනි සිය­ව­සේද? මීට වසර පන­හ­කට පෙරද? නැති­නම් සති දෙක­කට පෙරද?

කිසි­වකු දැන සිටියේ නැත.

ඒ ‘හොර­කම’ මෑත­කදී නම් සිදු වන්නට ඉඩ අඩු බව කවු­රුත් දැන සිටි­යහ. මන්ද යත්: දුර්ලභ පොත් තබා ඇත්තේ ඒ සඳ­හාම සාදන ලද සුර­ක්ෂිත කුටි­ව­ලය. වැද­ගත් කට­යුතු සඳහා අව­සර සහි­තව පොත් පරි­ශී­ල­නය කරද්දී එය අධී­ක්ෂ­ණය කෙරේ. බලා අව­සන් වූ පසු පොත් නැවත පරීක්ෂා කෙරේ.

ඒ ආදි අද­හස් උද­හස් මැද කොතෙක් විම­ර්ශන කළත් කුරු­මිණි හොරා සොයා­ගත නොහැකි විය.

පුදු­මය නම් පිළි­තුර තිබුණේ පුස්ත­කා­ලයේ නොව, මෙල්බර්න් කෞතු­කා­ගා­රයේ වීමය.

කැස්ටල්නෝ සතුව කුරු­මිණි සාම්පල දහස් ගණ­නක එක­තු­වක් තිබිණි. ඔහු මිය­යෑ­මට පෙර ඒ සාම්පල විශාල ප්‍රමා­ණ­යක් මෙල්බර්න් කෞතු­කා­ගා­ර­යට විකුණා හෝ පරි­ත්‍යාග කර තිබේ. මූලා­ශ්‍ර­ය­වල කතාව දෙයා­කා­රය. එක් වාර්තා­වක් කියන්නේ ඔහු ඒවා පවුම් 200කට විකුණූ බවයි. තවත් මූලා­ශ්‍ර­යක සඳ­හන් වන්නේ ඒවා පරි­ත්‍යාග කළ බවයි. කෙසේ වුවද, වසර 140කට වැඩි කාල­යක් ඒ කුරු­මි­ණියෝ කෞතු­කා­ගා­රයේ ලාච්චු තුළ සුර­ක්ෂි­තව සිටි­යහ.

එහෙත් ඒ අතර අමුතු කුරු­මි­ණි­යන් කිහිප දෙනකු සිටි බව සොයා­ගනු ලැබූයේ පසු­වය. ඔවුහු සැබෑ කුරු­මි­ණි­යන් නොව, කඩ­දාසි කුරු­මි­ණි­යන් හෙවත් කුරු­මිණි පින්තූ­රය. කෞතු­කා­ගා­රයේ කිසි­ව­කුට ඒ පින්තූර කොහෙන් පැමි­ණි­යේ­දැයි හරි­හැටි දැන සිටියේ නැත.

පුස්ත­කා­ල­යේදී ඒ අබි­ර­හස් පින්තුර අතු­රු­දන් වීම දැන­ගත් සිද්ධි­යෙන් මාස කිහි­ප­ය­කට පසු දිනෙක කෞතු­කා­ගා­රයේ කීට විද්‍යා ජ්‍යෙෂ්ඨ භාර­කරු කීට විද්‍යා එක­තුව බැලී­මට පැමිණි පිරි­ස­කට එහි වටිනා සාම්පල පෙන්ව­මින් සිටි­යේය. ඔහු ලාච්චු­වක් ඇද පෙන්වා, සැබෑ කුරු­මි­ණි­යන් අතර කඩ­දාසි කුරු­මි­ණි­යන් කිහිප දෙන­කුද සිටින බව කීවේය; ඒවා කොහෙන් ආවා­දැයි තමා­ටත් නොපෙ­නෙන බවද පැව­සීය.

අහ­ම්බ­ය­කට මෙන් ඒ පිරිසේ වික්ටෝ­රියා ප්‍රාන්ත පුස්ත­කා­ලයේ සේවය කරන කෙනෙක් සිටි­යේය. කඩ­දාසි කුරු­මි­ණි­යන් දුටු සැණින් ඔහුට කතාවේ කෑලි දෙක එකට ගළ­පා­ග­න්නට හැකි විය. පුස්ත­කා­ලයේ පොත්ව­ලින් අතු­රු­දන් වූ කුරු­මිණි පින්තුර කෞතු­කා­ගා­රයේ ලාච්චු­වල තිබිණි. අන්ති­මේදී ‘හොරා’ ද හමු විය. ඒ කැස්ට­ල්නෝ­මය.

තම එක­තුවේ යම් විශේ­ෂ­යක සැබෑ සාම්ප­ල­යක් නොමැති විට ඔහු තම කීට විද්‍යා පොතේ තිබූ ඒ කුරු­මි­ණි­යාගේ රූපය පරි­ස්ස­මින් කපා­ගෙන ලාච්චුවේ අදාළ තැනට රඳවා තිබිණි.

මෙල්බර්න් මියු­සි­යම්හි හා වික්ටෝ­රියා පුස්ත­කා­ලය යන දෙකේ­දීම මා එකතු කර­ගත් කතා­න්ද­රය මම උස්කු­දාර් පුස්ත­කා­ල­මය ආප­ණ­ශා­ලා­වේදී මිතු­රන්ට කී විට එක් මිතු­රෙක් මෙසේ කිවු­වේය.

“පොතක ඇති පින්තූ­ර­යක් වචන දාහක කතා­වක් කියන බව අපි අහල තියෙ­නවා. ඒත් සම­හර වෙලා­වක පොතක පින්තූර කපලා හිස් වෙච්ච තැනක් ඊටත් වඩා ලොකු කතා­වක් කිය­නව නේද?”

අපි උස්කු­දාර් පුස්ත­කා­ල­මය අව­න්හලේ පියානෝ හඬ පරයා මහ හඬින් සිනාසුණෙමු.

( Silumina Thilakasitha 11 Oct 2026)

බින්දුව බටහිරට ගියේය AI පෙරදිගට එන්නේය

 

ලෝකයේ බොහෝ රටවල් මෙන්ම ශ්‍රී ලංකාවේද මේ දිනවල කෘත්‍රිම බුද්ධිය හෙවත් AI ගැන කිසියම් ප්‍රබෝධයක් ඇති වෙමින් තිබේ. සම්මන්ත්‍රණ කෙරෙයි. දේශන පැවැත්වෙයි. පාඨමාලා හැදෙයි. AI නිසා රැකියා නැති වේද, අලුත් රැකියා හැදේද, ළමයින් ඉගෙන ගන්නා හැටි වෙනස් වේද ආදි කතාද ඒ අතර ඇසෙයි.

පසුගිය දිනෙක මේ ප්‍රවණතාව ගැන වෘත්තීය මිතුරන් පිරිසක් අතරේ කතාබහක් ඇති වූ අවස්ථාවක මමද එයට එක් වීමි. කතාව ටිකෙන් ටික AIවලින්, ලෝක බලතුලනය පැත්තට ගියේය.

මීට කලකට පෙර GPS තාක්ෂණය ලෝ පුරා පැතිරෙන විටද මෙවැනි කතා තිබුණි. GPS අමෙරිකාව සතු පද්ධතියකි. අප යන පාර සොයාගන්නට, ගුවන්යානා හා නැව් ගමන් කරන්නට පමණක් නොව, සන්නිවේදනයේ සිට බැංකු පද්ධති දක්වා බොහෝ කටයුතුවලට චන්ද්‍රිකා මඟින් ලැබෙන ස්ථාන හා කාල තොරතුරු අද වැදගත්ය.

එවිට මතු වූ ප්‍රශ්නයක් වූයේ මෙතරම් වැදගත් තාක්ෂණයක් සඳහා වෙනත් රටක් මත රඳා සිටීම කොතරම් සුදුසුද යන්නයි. රුසියාවට GLONASS තිබේ. යුරෝපය Galileo ගොඩනැඟුවේය. චීනය BeiDou ද, ඉන්දියාව NavIC ද ගොඩනඟා ගත්තේය. ඒවා ගොඩනැඟීමට හේතු එකක් පමණක් නොවුණත්, තාක්ෂණික හා උපායමාර්ගික ස්වාධීනත්වය එහි වැදගත් සාධකයකි.

දැන් AI සමඟ ඒ කතාබහ තවත් විශාල වී ඇත. අනාගතයේ AI තාක්ෂණය, පරිගණක බලය, දත්ත හා මුදල් වැඩියෙන් ඇති රටවල් සහ සමාගම් කිහිපයක් ලෝකය කෙරෙහි අසමාන බලයක් අත් කරගනීවිද? AI සම්බන්ධ නව ආකාරයක තාක්ෂණික යටත්විජිතවාදයක් ගැනද අදහස් මතු වෙමින් තිබේ.

ඒ කතාව අතරේ කෙනෙක් අපූරු දෙයක් මතක් කළේය: ‘බටහිරින් අපට AI එන්න කලින්, පෙරදිගින් බටහිරට බින්දුව ගියා.’

ඒ වාක්‍යය මගේ හිතේ නතර විය. බින්දුවක් නැති ලෝකයක්?

තව ටිකක් කල්පනා කරද්දී අපේ ජීවිතයේ හැම තැනම බින්දුව තිබෙන බව මට පෙනිණි. බැංකු ගිණුමේ බින්දු වැඩි වන විට අපි සතුටු වෙමු. විභාගයකට බින්දුවක් ලැබුණොත් ඒ සතුට නැත. උෂ්ණත්වය බින්දුවට බැස්සායි කී විට සීතල ගැන සිතමු.

එහෙත් බින්දුව නැති ලෝකයක් ගැන අප සිතන්නේ කලාතුරකිනි. බින්දුව නොතිබුණා නම් ගණිතය බිහි නොවී තිබේවිද? එය එසේ නොවේ.

බින්දුව අද අප දන්නා ආකාරයෙන් භාවිතයට එන්න පෙරද ග්‍රීකයන් විශිෂ්ට ගණිතයක් ගොඩනඟා තිබිණි. යුක්ලීඩ් ජ්‍යාමිතිය ක්‍රමවත් කළේය. ආකිමිඩීස් වර්ගඵල, පරිමාව හා වෘත්ත ගැන පුදුමාකාර ගණනය කිරීම් කළේය. ඔවුන්ගේ ගණිතයේ විශාල ශක්තියක් තිබුණේ ජ්‍යාමිතිය හා අනුපාත පිළිබඳ චින්තනය තුළය.

රෝමවරුන්ටද අද අප භාවිත කරන ආකාරයේ බින්දුවක් තිබුණේ නැත. අප 205 කියා ලියන සංඛ්‍යාව ඔවුහු CCV ලෙස ලියූහ. රෝම ඉලක්කම්වලින් 2,375 X 428 ගුණ කරන්නට ගියොත් අපේ සංඛ්‍යා ක්‍රමය කොතරම් වටින්නේදැයි ඉක්මනින් තේරෙනු ඇත.

5, 50, 500, 5000.

ඉලක්කම එකමය. එහි වටිනාකම තීරණය කරන්නේ එය සිටින ස්ථානයයි. හිස් ස්ථානයට අර්ථයක් දෙන්නේ බින්දුවයි. ඒ නිසා බින්දුව නිකම්ම වටකුරු රූපයක් නොවේ. ‘කිසිවක් නැති බව’ ගණිතයට ඇතුළත් කර, එය සංඛ්‍යා පද්ධතියක ක්‍රියාකාරි කොටසක් බවට පත් කිරීම මිනිස් චින්තනයේ විශාල පිම්මකි.

එසේනම් බින්දුව සොයාගත්තේ කවුද?

මෙහිදී කුතූහලය දනවන ප්‍රශ්නයක් තිබේ. ‘ඉන්දියාව බින්දුව සොයාගත්තා’ කියා සරලව කීවොත් මේ දිගු ඉතිහාසයට යම් අසාධාරණයක් වෙයි. පැරණි බැබිලෝනියානුවෝ සංඛ්‍යාවක හිස් ස්ථානයක් දැක්වීමට සලකුණු භාවිත කළහ. මායා ශිෂ්ටාචාරයද බින්දුවට අදාළ සංකේතයක් නිර්මාණය කළ බවත්, ග්‍රීක තාරකා විද්‍යා ගණනයන් තුළත් හිස් ස්ථානයක් දැක්වීමට සංකේත භාවිත කළ බවත් සඳහන් වේ.

එහෙත් ඉන්දියාවේ සිදු වූ දෙය ගණිතයේ පැහැදිලි ඉදිරි පියවරක් විය. ඉන්දීය ගණිත සම්ප්‍රදාය තුළ බින්දුව ස්ථානීය දශම සංඛ්‍යා ක්‍රමයේ අත්‍යවශ්‍ය කොටසක් බවට පත් වූ අතර, ක්‍රමයෙන් එය ස්වාධීන සංඛ්‍යාවක් ලෙසද ගණිතයට ඇතුළත් විය.

මේ කතාවේ වැදගත්ම පුද්ගලයා බ්‍රහ්මගුප්තය. ක්‍රිස්තු වර්ෂ 628 දී ඔහු සිය ‘බ්‍රහ්මගුප්ත සිද්ධාන්ත’ කෘතියෙන් බින්දුව සමඟ ගණිත ක්‍රියා කිරීමට නීති ඉදිරිපත් කළේය. ඔහුගේ සියලු නීති අද ගණිතයට අනුව නිවැරදි නොවුණත්, බින්දුව ස්වාධීන ගණිතමය සංකල්පයක් ලෙස සැලකීමේදී එය විශාල ඉදිරි පියවරකි.

සංස්කෘත භාෂාවේ ඒ සංකල්පය ‘ශූන්‍ය’ ය; හිස් බවය; කිසිවක් නැති බවය. ඒ ‘කිසිවක් නැති දෙය’ පසුව ලෝකය වෙනස් කළේය.

ඉන්දියාවේ මේ ගණිත දැනුම මුලින්ම ඉස්ලාමීය ලෝකයට ගියේය. නවවැනි සියවස වන විට බැග්ඩෑඩය විශාල දැනුම් මධ්‍යස්ථානයක් වී තිබිණි. අල්-ක්වාරිස්මි වැනි ගණිතඥයෝ ඉන්දීය සංඛ්‍යා ක්‍රමය ගැන ලියූහ. පසුව ඒ දැනුම උතුරු අප්‍රිකාව, ඉස්ලාමීය ස්පාඤ්ඤය හා මධ්‍යධරණී ලෝකය ඔස්සේ යුරෝපයට ගියේය. 1202 දී ෆිබොනාචි සිය ‘Liber Abaci’ කෘතියෙන් හින්දු-අරාබි සංඛ්‍යා ක්‍රමය යුරෝපයේ ප්‍රචලිත කිරීමට විශාල දායකත්වයක් දුන්නේය.

බින්දුවේ ගමන කෙටියෙන් කිව හොත්: එය ඉන්දියාවෙන් ඉස්ලාමීය ලෝකයටත්, එතැනින් මධ්‍යධරණී ලෝකය හරහා යුරෝපයටත් ගමන් කළේය.

එහෙත් එය එක රැයකින් සිදු වූ විප්ලවයක් නොවේ. ෆිබොනාචිගෙන් පසුවත් යුරෝපයේ රෝම ඉලක්කම් දිගටම භාවිත විය. හින්දු-අරාබි සංඛ්‍යා පද්ධතිය පුළුල්ව පැතිරීමට තවත් සියවස් ගණනක් ගියේය.

අද මා ජීවත් වන ඉස්තාන්බුල් නගරය දෙස බලන විට, බින්දුවේ යුරෝපාගමනයට මේ නගරය කෙසේ දායක වන්නට ඇද්දැයි මම සොයා බැලුවෙමි. එය ආසියාවත්, යුරෝපයත් එකිනෙක හමු වන කේන්ද්‍රීය නගරයක් වීම ඊට හේතුවයි. එහෙත්, සොයා බලන විට ප්‍රධාන මාර්ගය ඉස්තාන්බුල් පමණක් නොවන බව පෙනෙයි. උතුරු අප්‍රිකාව, ඉස්ලාමීය ස්පාඤ්ඤය, සිසිලිය සහ මධ්‍යධරණී දැනුම් හුවමාරුව ඒ කතාවේ වඩා පැහැදිලි මාර්ගයකි.

නූතන ඩිජිටල් පරිගණක ලෝකයේ අපට නැවතත් බින්දුව හමු වෙයි. පරිගණකයේ ද්විමය හෙවත් ‘binary’ නිරූපණය අප සාමාන්‍යයෙන් 0 සහ 1 ලෙස ලියමු. ඒ දෙකේ දිගු රටා තුළින් සංඛ්‍යා, අකුරු, පින්තූර, හඬ සහ පරිගණක උපදෙස් නිරූපණය කළ හැකිය.

“ඉන්දියාව බින්දුව සොයා නොගත්තා නම් පරිගණකය හෝ AI කිසිදා බිහි නොවනු ඇත” යැයි කියන්නට මම ඉක්මන් නොවෙමි. ද්විමය චින්තනයේ ඉතිහාසයට ලයිබ්නිට්ස්, බූල්, ෂැනන් වැනි අයද දායක වූහ. 0 සහ 1 වෙනුවට A සහ B යෙදුවත් එහි තර්කය ක්‍රියා කරනු ඇත. එහෙත් බින්දුව හා ස්ථානීය සංඛ්‍යා ක්‍රමය මිනිස් ගණිත චින්තනයේ කළ විප්ලවය නොතිබුණා නම් නූතන ගණිතය, විද්‍යාව හා තාක්ෂණය අද අප දන්නා ආකාරයටම වර්ධනය වේ යැයි සිතීමත් අසීරුය.

එවිට මට නැවතත් ලිපියේ පිවිසුම් වාක්‍යය මතක් වෙයි. ‘එදා බින්දුව පෙරදිගින් බටහිරට ගියේය; අද AI බටහිරින් පෙරදිගට එන්නේය’ යන්නයි.

එයත් එක්තරා ආකාරයක අතිශයෝක්තියකි. AI බටහිර ලෝකයේ තනි නිර්මාණයක් නොවේ. ඉන්දියාව, චීනය, ජපානය ඇතුළු ආසියානු රටවල විද්‍යාඥයන් හා ඉංජිනේරුවන් එහි වර්ධනයට විශාල දායකත්වයක් සපයා තිබේ.

ඇත්තටම දැනුමට පෙරදිගක්වත්, බටහිරක්වත් නැත.

එක් ශිෂ්ටාචාරයක උපන් අදහසක් තවත් ශිෂ්ටාචාරයකට යයි. එතැනදී එය වෙනස් වෙයි; වැඩිදියුණු වෙයි; තවත් දැනුම සමඟ මිශ්‍ර වෙයි; සියවස් කිහිපයකට පසු වෙනත් හැඩයකින් ආපසු එයි.

රටවල් අතර සැබෑ වෙනස ඇති වන්නේ ‘දැනුම උපන්නේ කොහේද?’ යන්නෙන් නොවේ. ඒ ‘දැනුම තම රටේ ආර්ථික වර්ධනයටත්, ජනතාවගේ ජීවන තත්ත්වය ඉහළ නැංවීමටත් යොදාගන්නේ කෙසේද?’ යන්නෙනි. AI ගැන කියන්න ඇත්තේද එයමය.

( Silumina Thilakasitha 04 Oct 25)

බර්නාර්ඩ් සොයිසා සමඟ මෙල්බර්න් ‘මියුසියම්’ නැරඹුවෙමි

මීට වසර තිස් දෙකකට පෙර – එනම්: 1994 සැප්තැම්බර් මාසයේ දිනෙක – කොළඹ හතේ, විද්‍යා මාවතේ පිහිටි විද්‍යා හා තාක්ෂණ අමාත්‍යාංශයට ගොස් එවකට එම විෂය භාර ඇමැතිවරයා වූ බර්නාර්ඩ් සොයිසා හමු වීමි.

මා එහි ගියේ තරුණ පත්තරකාරයකු හැටියටය. ‘විදුසර’ පත්තරය වෙනුවෙන් අපට පැවරී තිබුණේ අලුත් ආණ්ඩුවේ ජාතික ප්‍රතිපත්ති කුමනාකාර විය යුතුදැයි කතාබහක් ඇති කිරීමය. ඒ සඳහා ඇමැතිවරුන්, ඉහළ පෙළේ රාජ්‍ය නිලධාරීන් හා ප්‍රතිපත්ති සම්පාදකයන් හමු වී ලිපි මාලාවක් ලියන්නට මට සිදු විය.

ජාතික ප්‍රතිපත්ති ගැන අපේ රටේ කතා වරින් වර මතු වෙයි; නැවත තුනී වී යයි. එහෙත් මේ කතාව ජාතික ප්‍රතිපත්ති ගැන නොවේ; එදා බර්නාර්ඩ් සොයිසා සමඟ කළ සාකච්ඡාවේදී ඔහු කී එක් පුංචි කතාවක් ගැනය.

පාසල් දරුවන්ටත් සාමාන්‍ය මිනිසුන්ටත් පැමිණ නවීන විද්‍යාව හා තාක්ෂණය තමන්ගේ ඇස් ඉදිරිපිට දැකගන්නට, අතින් අල්ලා බලන්නට, අත්හදා බලන්නට පුළුවන් ස්ථිර ප්‍රදර්ශන ස්ථානයක් හදන්නට ඔහුට අදහසක් තිබුණේය. ඒ සඳහා අවිස්සාවේල්ල, සාලාව ප්‍රදේශයේ ආණ්ඩුවේ ඉඩමක් යොදාගැනීම කෙරෙහිද අවධානය යොමු වී තිබිණි. එය සාම්ප්‍රදායික කෞතුකාගාරයක් නොවේ. මගේ මතකයේ හැටියට ඔහු එය හැඳින්වූයේද ‘කෞතුකාගාරයක්’ ලෙස නොව, ‘විද්‍යා ප්‍රදර්ශන උද්‍යානයක්’ වැනි අරුතක් ඇති නමකිනි.

මම ඒ කතාව පත්තරයට ලියා, අමතක කළෙමි. බර්නාර්ඩ් සොයිසා ද වැඩි කලක් අප අතර සිටියේ නැත.

එහෙත් අවුරුදු කිහිපයකට පසු සිංගප්පූරුවේ ‘විද්‍යා මධ්‍යස්ථානයට’ (සයන්ස් සෙන්ටර්) ගිය විට බර්නාර්ඩ් සොයිසා හදිසියේම මගේ මතකයට ආවේය.

එතැන තිබුණේ විද්‍යාවේ ඉතිහාසය පමණක් නොවේ. වර්තමානයත්, අනාගතයත් එහි තිබුණේය; ත්‍රිමාන සිනමා අත්දැකීම් තිබුණේය. අඟහරු ලෝකයට ගමන් කරන හැඟීම ගෙන දෙන ප්‍රදර්ශන තිබුණේය. කිකිළි බිත්තරයකින් පැටියකු එළියට එන හැටි පවා තම ඇස් ඉදිරිපිට බලා සිටින්නට දරුවන්ට ඉඩ සලසා තිබුණේය. එතැනට ඇතුළු වූ දරුවා පිට වී යන්නේ අතීතය ගැන කරුණු ටිකක් මතක තබාගෙන පමණක් නොවේ; ‘ඊළඟට මොකක්ද?’ යන ප්‍රශ්නයත් අරගෙනය.

පසුගියදා ඔස්ට්‍රේලියාවේ ‘මෙල්බර්න් මියුසියම්හි’ ඇවිදිමින් සිටියදී මේ මතකය යළි මගේ ඔළුවට කඩාපැන්නේය. එහි නවීන ප්‍රදර්ශන, ස්වාභාවික ඉතිහාසය, මිනිස් ජීවිතය, විද්‍යාව හා තාක්ෂණය එකිනෙක සම්බන්ධ කර තිබූ ආකාරය බලමින් සිටියදී මට සිතුණේ මා එහි ඇවිදින්නේ තනිවම නොවන බවයි. තිස් දෙවසරකට පෙර විද්‍යා මාවතේදී හමු වූ බර්නාර්ඩ් සොයිසාද මා සමඟ එහි ඇවිදිමින් සිටියේය.

මේ අතර මට ඉස්තාන්බුල් නුවර නිතර දකින තවත් නමක් මතක් විය. ‘හයා සොෆියා’ කියා කියවෙන ඉංග්‍රීසියෙන් ‘Hagia Sophia’ කියා ලියන ඓතිහාසික දේවස්ථාන ගොඩනැඟිල්ල හා බැඳුණු කෞතුකාගාරයය. මෙහි ‘සොෆියා’ යනු කාන්තාවකගේ නමක් නොවේ. ග්‍රීක බසින් ‘හයා සොෆියා’ යන්නෙහි අරුත ‘ශුද්ධ ප්‍රඥාව’ යන්නයි.

නමක අරුත දැනගත් විට, ගොඩනැඟිල්ල දෙස බලන ආකාරයද ටිකක් වෙනස් වෙයි.

වසර එක්දහස් පන්සියයකට ආසන්න කාලයක් තුළ ක්‍රිස්තියානි දේවස්ථානයක්, මුස්ලිම් පල්ලියක්, ‘මියුසියම්’ එකක් සහ නැවත මුස්ලිම් පල්ලියක් ලෙස යුග ගණනාවක කතා තම බිත්ති අතර තබාගෙන සිටින එහි නමම ‘ප්‍රඥාව’ පිළිබඳවය.

එතැනින් මට ‘මියුසියම්’ (Museum) යන වචනය ගැනත් නැවත සිතන්නට සිදු වුණේ මේ ගොඩනැඟිල්ලට අනුබද්ධ ‘මියුසියම්’ එකේ ප්‍රදර්ශන තාක්ෂණයේ ඇති නවීන ලක්ෂණ දුටු නිසාය.

පසුගිය වසරේ ‘ඉස්තාන්බුල් දිනපොත’ ලිපියකද මම මේ ගැන ලියුවෙමි. ඒ ඔර්හාන් පමුක්ගේ අපූරු සාහිත්‍යමය ‘මියුසියම්’ එක ගැන ලියද්දිය. ‘මියුසියම්’ යන්න අප සිංහලයට ‘කෞතුකාගාරය’ ලෙස පරිවර්තනය කරගෙන, ජනවහරේදී තවත් ටිකක් පහළට ගෙන ගොස් ‘කටුගෙය’ කරගෙන තිබීම ගැන මට පොඩි විරෝධයක් තිබේ.

‘Museum’ යන වචනයේ මුල් කතාව ග්‍රීක ‘Mouseion’ දක්වා දිව යයි. එය Muses හෙවත් කලාව, දැනුම හා බුද්ධිමය නිර්මාණශීලිත්වය සමඟ බැඳුණු සංකල්පයකි. එහෙම බලන විට ‘මියුසියම්’ එකක් ‘පරණ බඩු තියෙන ගෙයක්’ කිරීම හුදෙක් වචනයකට කළ අසාධාරණයක් පමණක් නොවේ. අපේ සිතීමේ සීමාවද එයින් පටු වී ඇතැයි මට සිතේ.

අපේ කෞතුකාගාරයක පැරණි ගිර, ඉලත්තට්ටු, කාසි, ආයුධ, ශිලා ලේඛන හා පුරාවස්තු තිබිය යුතුය. ඒවා රැකගත යුතුය. ඒවා අපේ මතකයයි. එහෙත් එතැනින් නතර විය යුතු නැත.

පැරණි වාරි තාක්ෂණය පෙන්වන තැනක අද ජල කළමනාකරණ තාක්ෂණයත්, හෙට දවසේ ජල අභියෝගත් තිබිය යුතුය. පැරණි ගොවිතැන් උපකරණයක් අසල ‘drones’, ‘sensors’, ‘robotics’ හා නව කෘෂිකර්මය ගැනත් දරුවකුට දකින්නට ලැබිය යුතුය. පැරණි ගණක යන්ත්‍රයකින් පටන්ගන්නා කතාව ‘Artificial Intelligence’ හෙවත් ‘AI’ දක්වා ගෙන යා යුතුය.

පරණ දුම්රිය එන්ජිමක් ඉදිරිපිට සිටින දරුවකුට ‘ඉස්සර කෝච්චි මෙහෙමයි’ කියා පෙන්නා ගෙදර යැවීම ප්‍රමාණවත් නැත. අධිවේගි දුම්රිය, ස්වයංක්‍රීය ප්‍රවාහනය සහ අනාගත නගර ගැනත් ඔහුගේ ඔළුවට ප්‍රශ්නයක් දමා යැවිය යුතුය.

නවීන ‘මියුසියම්’ එකක රාජකාරිය විය යුත්තේ දරුවාට පිළිතුරු සියල්ල දීම නොව, තවත් ප්‍රශ්න කිහිපයක් ඔහුගේ ඔළුවේ තැබීමය. එවිට එළියට එන දරුවා, ‘අපේ මුතුන්මිත්තන් මොන තරම් දක්ෂද?’ කියා පමණක් නොසිතනු ඇත. ‘අපට ඊළඟට මොනවා කරන්න පුළුවන්ද? මෙල්බර්න් ‘මියුසියම්’ කියාත් සිතනු ඇත.

AI යුගයේ අපට අවශ්‍ය වන්නේ එවැනි පරපුරකි; අතීතය ගැන ආඩම්බර වෙමින් එහිම නතර වන පරපුරක් නොව, අතීතය මත දෙපා තබා අනාගතයට අත දිගු කරන පරපුරකි.

1994 සැප්තැම්බරයේ විද්‍යා මාවතේදී බර්නාර්ඩ් සොයිසා කී ඒ කතාවේ සම්පූර්ණ අරුත මට එදා තේරුණාදැයි මම නොදනිමි. එහෙත් වසර තිස් දෙකකට පසු මෙල්බර්න් ‘මියුසියම්’ එකේ ඇවිදිමින් සිටියදී එහි අරුත මට ටිකක් වැඩියෙන් තේරුණේය. ඒ නිසා එදා මා මෙල්බර්න් ‘මියුසියම්’ එක නැරඹුවේ තනිවම යැයි කියන්නට බැරිය. බර්නාර්ඩ් සොයිසාද මා සමඟ එහි ඇවිද්දේය; ඔහු දශක තුනකට පෙර දුටු සිහිනයද අප සමඟ ඇවිද්දේය.

( Silumina Thilakasitha 20 Sept 2026)